Senescencja komórkowa – mechanizm stojący za „komórkami zombie”

Nie każda stara komórka umiera. Część z nich zatrzymuje się w pół kroku – przestaje się dzielić, ale odmawia też uprzątnięcia się z tkanki. Badacze starzenia nazywają je czasem żartobliwie „zombie komórkami”: nie żyją w pełni, nie umierają, za to wydzielają do otoczenia koktajl substancji, który z czasem szkodzi sąsiednim, w pełni sprawnym komórkom. Senescencja komórkowa to dziś jeden z najintensywniej badanych mechanizmów starzenia biologicznego.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Czym różni się senescencja od zwykłej śmierci komórki,
  • Dlaczego ten sam proces może działać zarówno ochronnie, jak i szkodliwie,
  • Co pokazało badanie genetycznie usuwające komórki starcze u myszy,
  • Czym są senolityki i jak wypadły w pierwszych próbach na ludziach,
  • Dlaczego liczba komórek starczych rośnie z wiekiem szybciej, niż organizm potrafi je usunąć.

Komórka, która nie chce ani żyć, ani umrzeć

Kiedy komórka doświadcza poważnego uszkodzenia – skróconych telomerów, uszkodzonego DNA, aktywacji onkogenu – ma zasadniczo dwie drogi wyjścia. Może popełnić kontrolowane samobójstwo, czyli przejść apoptozę, i zostać sprzątnięta przez układ odpornościowy bez śladu. Może też wejść w stan senescencji: trwałe zatrzymanie cyklu komórkowego, w którym przestaje się dzielić, ale pozostaje metabolicznie aktywna, czasem przez lata.

Ta druga droga ewoluowała prawdopodobnie jako mechanizm ochronny. Komórka z uszkodzonym DNA, która przestaje się dzielić, nie może przekazać dalej mutacji prowadzących do nowotworu. Senescencja indukowana onkogenem to jedna z wbudowanych barier przeciwnowotworowych organizmu – pierwsza linia obrony, zanim komórka zdąży namnożyć uszkodzony materiał genetyczny.

Senescencja to nie to samo co zatrzymanie cyklu komórkowego, które zachodzi tymczasowo w wielu normalnych procesach, np. gdy komórka czeka na odpowiedni sygnał do podziału. Jest to stan trwały – raz osiągnięty, praktycznie się nie odwraca w warunkach naturalnych, niezależnie od tego, jak korzystne sygnały dotrą później do komórki. To właśnie  nieodwracalność czyni z senescencji mechanizm tak skuteczny w blokowaniu namnażania uszkodzonych komórek, ale też tak trudny do „wyłączenia” u komórek, które się w niej zablokowały bez wyraźnego powodu związanego z ryzykiem nowotworowym.

Gdy ochrona zamienia się w obciążenie

Co się jednak dzieje, gdy komórek starczych przybywa szybciej, niż układ odpornościowy potrafi je usunąć? Z wiekiem sam układ odpornościowy traci część swojej sprawności. Ten proces nazywany jest immunosenescencją. Komórki starcze, zamiast być sprzątane na bieżąco, zaczynają się kumulować w tkankach.

Takie nagromadzone komórki starcze wydzielają zestaw cytokin prozapalnych, czynników wzrostu i enzymów rozkładających macierz pozakomórkową, znany jako SASP (sekrecyjny fenotyp związany z senescencją). To właśnie ten wydzielniczy koktajl, a nie sama obecność nieaktywnych komórek, wyrządza większość szkody – oddziałuje na sąsiednie, zdrowe komórki, popychając część z nich w tym samym kierunku i podsycając przewlekły stan zapalny (inflammaging).

Ciekawy paradoks polega na tym, że SASP potrafi w niewielkich ilościach i krótkoterminowo wspierać gojenie ran – przyciąga komórki odpornościowe do miejsca uszkodzenia i sygnalizuje potrzebę odbudowy tkanki. Jeśli zaś ten sam sygnał utrzymuje się miesiącami czy latami, zamiast wygasnąć po zakończeniu naprawy – wtedy z pomocnika zamienia się w źródło chronicznego uszkodzenia otaczających tkanek.

Cytokiny – czym są i jaki mają związek z longevity?

Cytokiny – czym są i jaki mają związek z longevity?

Przeczytaj więcej

Co daje usuwanie starych komórek?

Przełomowy dowód na to, że „komórki zombie” nie są jedynie biernym świadkiem starzenia, tylko jego aktywnym motorem, dostarczyło badanie genetycznie zmodyfikowanych myszy, u których udało się je selektywnie niszczyć. Okazało się, że regularne usuwanie komórek senescentnych opóźniało wystąpienie kilku schorzeń związanych z wiekiem – zaćmy, zaniku tkanki tłuszczowej, osłabienia mięśni – w porównaniu ze zwierzętami, u których komórki starcze pozostawiono nietknięte¹.

Rezultat ten zmienił sposób myślenia o samej senescencji komórkowej: z neutralnego skutku ubocznego starzenia na potencjalny, bezpośredni cel terapeutyczny. Jeśli usunięcie tych komórek opóźnia konkretne choroby, to sama ich obecność musi aktywnie przyczyniać się do powstawania schorzeń, a nie tylko im towarzyszyć. To rozróżnienie wyznacza granicę między samym obserwowaniem starzenia a próbą aktywnej ingerencji w jego przebieg – i to właśnie na tej granicy skupiają się dziś największe nadzieje badaczy senolityków.

Senolityki: leki celujące w „komórki zombie”

Odkrycie to zapoczątkowało poszukiwania związków chemicznych zdolnych selektywnie eliminować komórki starcze u dorosłych organizmów, bez ingerencji genetycznej. Pierwsze takie związki, nazwane senolitykami, zidentyfikowano, przeszukując leki już zatwierdzone do innych zastosowań pod kątem zdolności do wybiórczego zabijania komórek senescentnych, oszczędzając przy tym zdrowe tkanki². Połączenie dazatynibu (leku onkologicznego) z kwercetyną (naturalnym flawonoidem) okazało się jednym z najskuteczniejszych.

Pierwsze próby na ludziach są wciąż nieliczne i niewielkie skalą, ale zachęcające. W pilotażowym badaniu pacjentów z idiopatycznym włóknieniem płuc – chorobą silnie związaną z nagromadzeniem komórek starczych w tkance płucnej – krótki cykl leczenia kombinacją dazatynib-kwercetyna poprawił sprawność fizyczną uczestników, mierzoną m.in. szybkością chodu i czasem wstawania z krzesła³. To był jeden z pierwszych dowodów, że podejście sprawdzone u myszy da się w ogóle bezpiecznie przetestować u chorych ludzi, choć – jak w przypadku wielu pionierskich badań nad longevity – do potwierdzenia skuteczności na szerszą skalę potrzebne są większe, kontrolowane badania.

Wnioski

Senescencja komórkowa to proces z podwójnym obliczem. Z jednej strony chroni nas przed nowotworami, z drugiej – gdy wymyka się spod kontroli – napędza procesy degeneracyjne za sprawą toksycznego koktajlu SASP. Pionierskie próby z użyciem senolityków dają nadzieję, że w niedalekiej przyszłości zyskamy skuteczną metodę na kontrolowanie tego, jak nasz organizm pozbywa się zużytych komórek.

Źródła

1.        https://doi.org/10.1038/nature10600

2.        https://doi.org/10.1111/acel.12344

3.        https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2018.12.052

Dołącz do społeczności Elevate

Odbierz dostęp do unikalnych treści longevity i ofert premium.

  • Pierwszeństwo wyboru warsztatów.
  • Unikalne materiały o długowieczności.
  • Limitowane zniżki i zakulisowe informacje.