Upływ czasu mierzymy w latach, ale starzenie nie zawsze przebiega w równym tempie. Naukowcy potrafią dziś coraz dokładniej określić, w jakiej kondycji naprawdę jest organizm. W centrum współczesnych badań nad starzeniem stoi pytanie nie „ile masz lat?”, lecz „w jakiej jesteś formie biologicznej?”.
Każdy ma w sobie dwa czasy. Czym jest wiek biologiczny?
Wiek biologiczny to próba odpowiedzi na pytanie, jak szybko naprawdę starzeje się organizm. Nie dotyczy liczby przeżytych lat, lecz zmian zachodzących w ciele – tych, które z czasem wpływają na zdrowie i sprawność. To dlatego osoby w tym samym wieku mogą mieć różny poziom energii, sprawności czy odporności. Pojęcie wieku biologicznego pozwala te rozbieżności zmierzyć i lepiej zrozumieć ich znaczenie.
Na tempo procesów starzenia oddziałują m.in. styl życia, dieta, aktywność fizyczna, sen, przewlekły stres, środowisko oraz uwarunkowania genetyczne. Jak podkreśla dr Dorota Komar – biolożka i speakerka na Elevate Health & Longevity Summit, choć nie wszystkie procesy rozwojowe są odwracalne, świadome zmiany stylu życia mają fundamentalne znaczenie:
„Badania sugerują, że starzenie nie zachodzi liniowo – można wyróżnić okresy, w których wyraźnie przyspiesza. Pierwsza poważna „fala starzenia” pojawia się około 45 roku życia, a więc o wiele wcześniej, niż się o tym standardowo myśli. Zmiany zachodzące na wczesnych etapach rozwoju są trwalsze niż te pojawiające się później. Im wcześniej zaczniemy więc dbać o nasze zdrowie, tym lepiej, bo nie wszystkie procesy są odwracalne. Najlepszy moment na zadbanie o swoje zdrowie był wczoraj, drugi najlepszy jest teraz."
Naukowczyni zwraca również uwagę na to, że wskazówka zegara biologicznego nie przesuwa się wraz z upływem sekund, a zgodnie ze zmianami molekularnymi w komórce.
„Czas na poziomie komórkowym płynie zupełnie inaczej niż czas na poziomie naszego organizmu – tak, jak go odczuwamy” – dodaje dr Komar. Oznacza to, że wiek biologiczny może dostarczać pełniejszej informacji o stanie zdrowia niż sam wiek kalendarzowy.
Testy i sposoby ustalania wieku biologicznego
Jeśli zastanawiasz się, jaki test na wiek biologiczny wykonać, warto wiedzieć, że można określać go na różne sposoby – dlatego naukowcy mówią raczej o jego wymiarach niż o jednej mierze. Część metod opiera się na analizie parametrów fizjologicznych, inne badają procesy zachodzące na poziomie genetycznym. Każda z nich pozwala spojrzeć na starzenie z innej perspektywy.
Testy epigenetyczne – badają zmiany w metylacji DNA i pozwalają oszacować tempo starzenia na poziomie komórkowym. Komercyjnie dostępne są m.in. testy wykorzystujące zegary epigenetyczne (np. TruAge), które analizują próbkę krwi lub śliny.
Testy glikanowe – (np. GlycanAge) koncentrują się na cząsteczkach związanych z funkcjonowaniem układu odpornościowego i stanem zapalnym.
Biomarkery krwi – takie jak poziom glukozy, lipidów, markery zapalne czy suPAR, pozwalają ocenić metaboliczny wymiar starzenia. Na ich podstawie szacuje się tzw. wiek metaboliczny, który koncentruje się na parametrach przemiany materii i stanowi jeden z wymiarów wieku biologicznego.
Analiza telomerów – mierzy długość końcowych fragmentów chromosomów, które skracają się wraz z podziałami komórkowymi. Testy tego typu również są dostępne komercyjnie, choć traktowane są raczej uzupełniająco.
Testy funkcjonalne – w tym ocena wydolności fizycznej czy VO₂ max (np. w zegarkach sportowych) opisują sprawność i wydolność organizmu.
Testy kognitywne – oceniają funkcje poznawcze: pamięć, uwagę i szybkość przetwarzania informacji. Wykorzystywane są głównie w profilaktyce zaburzeń poznawczych.
W sieci dostępne są również kalkulatory wieku biologicznego i metabolicznego, jednak opierają się one najczęściej na uproszczonych modelach i nie zastępują badań laboratoryjnych.
„Wszystkie narzędzia służące do monitorowania wieku biologicznego opierają się na biomarkerach, które zmieniają się wraz z upływem lat. W naszym organizmie zmienia się wtedy bardzo wiele – od metabolitów, przez elastyczność skóry, aż po siłę mięśni. Dzięki temu możemy wykorzystać te różnorodne informacje, by w dość precyzyjny sposób oszacować nasz wiek biologiczny"
Zegary epigenetyczne – najdokładniejszy wymiar wieku biologicznego
Zdaniem Speakera Elevate
Czym jest wiek epigenetyczny?
„Środowisko wpływa na nasze komórki i zmienia mechanizmy epigenetyczne – na przykład metylację DNA. Zmiany metylacji skutkują zaburzeniem działania genów, czyli w konsekwencji rozregulowaniem prawidłowej funkcji komórek. Zmiany metylacji DNA – w pewnym uproszczeniu – kumulują się w czasie i mamy dziś technologię, którą możemy je zmierzyć.
Jeżeli liczba i charakter tych zmian odpowiada temu, co obserwujemy w całej populacji ludzi żyjących w podobnych warunkach i będących w danym wieku, otrzymany wynik poziomu zmian metylacji DNA możemy nazwać wiekiem epigenetycznym. Może on być zgodny z wiekiem chronologicznym, ale nie musi. Właśnie od tej obserwacji zaczęła się historia zegarów epigenetycznych.
Wraz z rozwojem coraz bardziej zaawansowanych metod pomiaru okazało się, że wiek epigenetyczny na poziomie populacyjnym bywa bardziej precyzyjną miarą oddziaływania środowiska na nasz organizm i starzenia się w specyficznych warunkach środowiska niż sam wiek chronologiczny.
Wiek metrykalny jest zawsze taki sam niezależnie od środowiska. Natomiast wiek epigenetyczny może się znacząco różnić w zależności od stylu życia i warunków, w jakich funkcjonujemy.
Potwierdzają to m.in. badania na bliźniętach jednojajowych, które – mimo identycznego materiału genetycznego – żyjąc w różnych środowiskach, mogą mieć różny wiek epigenetyczny i zapadać na różne choroby. To właśnie ten mierzalny efekt wpływu środowiska na biologię organizmu określamy mianem zegara epigenetycznego, czyli wieku epigenetycznego.”
Dotychczasowe modele zegarów epigenetycznych można podzielić na trzy generacje:
- Pierwsza generacja (Hannum, Horvath) – opierała się wyłącznie na wzorcach metylacji DNA.
- Druga generacja (PhenoAge, GrimAge) – włączyła do modeli dane kliniczne i biomarkery metaboliczne, zwiększając ich wartość prognostyczną.
- Trzecia generacja (DunedinPoAm, DunedinPACE) – mierzy nie tylko wiek statyczny, ale i tempo starzenia.
Zdrowie na wyciągnięcie ręki – wiek biologiczny w zegarkach sportowych
A co z danymi, które coraz więcej osób nosi na nadgarstku? W kontekście szacowania wieku biologicznego popularne smartwatche nie są oczywiście w stanie konkurować z testami laboratoryjnymi, ale udostępniają wskaźniki sprawności, które dają użytkownikowi cenne informacje na temat wydajności organizmu.
Najbardziej rozbudowaną wersję tej funkcji oferują zegarki Garmin, które na podstawie VO₂ max, tętna spoczynkowego, poziomu aktywności oraz danych o składzie ciała (jeśli użytkownik korzysta z kompatybilnej wagi) wyliczają tzw. „Fitness Age”, czyli wiek sprawnościowy. Wynik prezentowany jest jako liczba lat i może zmieniać się wraz z poprawą formy. Prosty przelicznik wieku mają również najnowsze modele zegarków fińskiej marki Suunto. Użytkownik może zobaczyć swój wiek sprawnościowy oraz ocenę kondycji w ośmiostopniowej skali.
Inne często wybierane zegarki, np. Apple Watch czy Fitbit, również szacują poziom cardio fitness, jednak nie prezentują go bezpośrednio jako wieku sprawnościowego. Rosnące zainteresowanie tematyką wieku biologicznego pozwala przypuszczać, że funkcja ta – dziś dostępna w niewielu modelach – może w przyszłości stać się standardem w tego typu urządzeniach.
Co przyniesie przyszłość? Nowe i eksperymentalne podejścia
Badania nad wiekiem biologicznym coraz częściej wykorzystują sztuczną inteligencję i analizę dużych zbiorów danych. Oprócz klasycznych zegarów epigenetycznych rozwijane są modele oparte na mikrobiomie czy obrazowaniu narządów, które pozwalają oceniać proces starzenia poszczególnych układów. Coraz większe znaczenie zyskuje także analiza profilu białek we krwi, umożliwiająca szacowanie wieku biologicznego konkretnych narządów. Trwają również prace nad algorytmami przewidującymi, jak interwencje zdrowotne mogą wpływać na zmiany wieku biologicznego w czasie.
Więcej o nowych technologiach w medycynie piszemy w artykule Technologie przyszłości w służbie długowieczności.
Wnioski
Wiek biologiczny nie jest jedynie ciekawostką dla biohackerów. To pojęcie, które zmienia sposób, w jaki myślimy o starzeniu. Zamiast koncentrować się wyłącznie na liczbie przeżytych lat, pozwala mierzyć procesy zachodzące w organizmie i trafniej oceniać jego kondycję niż sama data urodzenia.
Praktyczny wymiar rozmowy o wieku biologicznym zostanie rozwinięty na Elevate Summit, gdzie eksperci i praktycy podzielą się wiedzą o pomiarach i realnych doświadczeniach osób pracujących nad poprawą swoich parametrów biologicznych. Podczas wydarzenia będziesz mieć okazję wykonać pomiar oraz dowiedzieć się, jak wpłynąć na jego poprawę.
